Kartoqrafik Proyeksiyalar (I hissə)
Kartoqrafik proyeksiya – Yer kürəsinin səthini düz müstəvi üzərində göstərmə üsuludur. Bu, coğrafi koordinatların müyyən riyazi qaydalarla düz xəritə şəbəkəsinə keçirilməsi deməkdir. Lakin Gauss teoreminə əsasən sübut olunmuşdur ki, sferanın səthini hər hansı deformasiya olmadan müstəviyə proyeksiya etmək mümkünsüzdür. İstənilən xəritə proyeksiyasında müəyyən təhriflər qaçılmazdır. Başqa sözlə, Yer kürəsinin sferik səthini müstəvi səthinə çevirdikdə coğrafi obyektlərin sahəsi, forması, məsafəsi və ya istiqaməti dəqiq qoruna bilməz. Kartoqrafiyada yaranan başlıca təhrif növlərinə sahə, forma, uzunluq (məsafə) və bucaq (istiqamət) təhrifləri daxildir. Xəritə nə qədər böyük ərazini və daha kiçik miqyasda əhatə edərsə, sferadan müstəviyə keçiddə təhriflər bir o qədər nəzərəçarpacaq olur. Bu səbəbdən hər bir proyeksiya növü müəyyən coğrafi xüsusiyyətləri qoruyub saxlayır, digərlərini isə zəruri olaraq fəda edir. Xəritə mühəndisi hazırladığı xəritənin məqsədinə uyğun olaraq proyeksiya seçir ki, həmin xəritədə vacib hesab edilən xüsusiyyət minimal təhriflə göstərilsin.
Xəritə hazırlayarkən Yer səthinin ilkin olaraq proyeksiya olunduğu həndəsi səthlər proyeksiyanın tipini müəyyənləşdirir. Ən çox istifadə olunan əsas proyeksiya tipləri silindrik, konus və azimutal (planar) proyeksiyalardır. Bu tiplər arasında fərq, Yer kürəsini sarmalayan xəyali səthin (silindr, konus və ya müstəvi) kürə ilə təmas forması və nəticədə xəritə şəbəkəsinin quruluşudur. Həmçinin bəzi mənbələrdə çoxüzlü (polikonus və ya çoxmüstəvili) proyeksiyalar da ayrıca kateqoriya kimi qeyd olunur, lakin bunlar adətən xüsusi məqsədli xəritələrdə tətbiq edilən, əsas tiplərin kombinasiyası olan proyeksiyalardır.
Silindrik proyeksiyalar: Bu halda Yer kürəsi şəffaf silindrin daxilində yerləşdirilir və silindr Yerə ekvator boyunca toxunur. Toxunma xətti (adətən ekvator) boyunca təhrif olmur, lakin ondan uzaqlaşdıqca təhrif artır. Silindrik proyeksiyalarda meridianlar və paralellər düz xətlər şəklində olub bir-birini düz bucaq altında kəsir. Nəticədə dünya xəritəsi düzbucaqlı şəkil alır. Bu kateqoriyaya Merkator, Miller, Plate-Karre kimi proyeksiyalar aiddir. Silindrik proyeksiyalar, xüsusilə ekvator ətrafı bölgələrin və dünya xəritələrinin tərtibində geniş istifadə olunur.
Konus proyeksiyalar: Bu növ proyeksiyada Yer kürəsi üzərinə konus yerləşdirilir və konus adətən orta en dairələri boyunca kürə ilə təmasda olur. Tək toxunma halında konus bir paralel boyunca, secant (kəsici) halında isə iki paralel boyunca kürəni kəsir – bu paralellər standart paralellər adlanır və onlar boyunca miqyas dəqiqliyi yüksək, təhrif isə sıfıra yaxındır. Konus müstəviyə açıldıqda, meridianlar bir mərkəzdən çıxan düz xətlər, paralellər isə qövs şəklində təsvir olunur. Konus proyeksiyalar orta enlikli ölkələrin, qütblərə yaxın olmayan qitə və bölgələrin xəritələri üçün yararlıdır – məsələn, Avrasiya və Şimali Amerika xəritələrində sahələr nisbətən bərabər paylanır və formalar az təhrif olunur. Lambert konus proyeksiyası (Lambert-konformal-konik) və Albers bərabərsahəli konus proyeksiyası bu tipin məşhur nümunələridir.
Azimutal proyeksiyalar: Bu proyeksiyalarda Yer kürəsinə bir müstəvi toxundurulur (polar, ekvatorial və ya meylli toxunma nöqtəsində). Toxunma nöqtəsində təhrif yaranmır, lakin mərkəzdən uzaqlaşdıqca artır. Azimutal proyeksiyalarda paralellər konsentrik çevrələr, meridianlar isə mərkəzdən çıxan şüalar kimi təsvir edilir. Bu tip proyeksiyalar xüsusilə qütb ətrafı ərazilərin (məsələn, Azimutal ekvivalent proyeksiyada Antarktida və Arktikanın) və yarımkürələrin düz təsvirində istifadə olunur.
Çoxüzlü proyeksiyalar: Yer səthi sanki çoxsaylı düzələdilən hissələrə (müstəvilərə) bölünür məsələn, on iki üzlü çoxbucaqlının hər üzünə proyeksiya edilir. Bu metodda hər bir kiçik sahə ayrıca düz xəritə parçaları kimi minimal təhriflə göstərilə bilər. Belə proyeksiyalar geniş əraziləri deyil, əsasən böyük miqyaslı topoqrafik xəritələrdə lokal sahələri dəqiq təsvir etmək üçün istifadə edilir.
